Urząd Transportu Kolejowego został utworzony 1 czerwca 2003 r. w drodze przekształcenia Głównego Inspektoratu Kolejnictwa.

UTK stoi na straży bezpieczeństwa ruchu kolejowego i regulacji transportu kolejowego w Polsce.

 

Kierownictwo Urzędu Transportu Kolejowego:

Vacat – Prezes

 

Krzysztof Banaszek - V-ce Prezes ds. Techniki i Bezpieczeństwa Ruchu Kolejowego

 

Mirosław Antonowicz – V-ce Prezes ds. Regulacji Rynku Kolejowego

 

Lidia Ostrowska – Dyrektor Generalny

 

UTK posiada na terenie kraju 7 oddziałów terenowych.

 

Do podstawowych zadań Urzędu Transportu Kolejowego należą:

1. nadzór techniczny nad eksploatacją i utrzymaniem linii kolejowych oraz pojazdów kolejowych;
2. nadzór nad bezpieczeństwem ruchu kolejowego;
3. regulacja transportu kolejowego;
4. licencjonowanie transportu kolejowego.

Urząd Transportu Kolejowego wykonuje również zadania w zakresie monitorowania rozwoju rynku kolejowego, podnoszenia standardów bezpieczeństwa w transporcie kolejowym oraz współpracy z europejskimi instytucjami odpowiedzialnymi za funkcjonowanie i rozwój wspólnego rynku usług kolejowych.

 

Zadania Prezesa UTK

 

◄ w zakresie nadzoru technicznego nad eksploatacją linii kolejowych i bezpieczeństwem ruchu kolejowego:

• wydawanie, przedłużanie, zmiana i cofanie autoryzacji bezpieczeństwa, certyfikatów bezpieczeństwa i świadectw bezpieczeństwa oraz prowadzenie rejestrów tych dokumentów:

1. kontrola zgodności działania zarządców infrastruktury oraz przewoźników kolejowych z przepisami prawa wspólnotowego i krajowego w zakresie  bezpieczeństwa;
2. zezwalanie na dopuszczanie do eksploatacji nowego lub znacznie zmodyfikowanego taboru kolejowego;

• wydawanie świadectw dopuszczenia do eksploatacji typu budowli i urządzeń przeznaczonych do prowadzenia ruchu kolejowego oraz świadectw dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu kolejowego oraz prowadzenie rejestru tych świadectw;
• kontrola spełniania przez zarządców, przewoźników kolejowych oraz użytkowników bocznic kolejowych obowiązków w zakresie bezpieczeństwa transportu kolejowego, a w szczególności zasad prowadzenia ruchu kolejowego i sygnalizacji oraz warunków technicznych eksploatacji pojazdów kolejowych;
• nadzór nad zachowaniem zasad bezpieczeństwa w transporcie kolejowym oraz prawidłowym utrzymaniem i eksploatacją linii kolejowych oraz bocznic kolejowych;
• monitorowanie, promowanie, wprowadzanie w życie oraz rozszerzanie zakresu regulacji bezpieczeństwa, łącznie z systemem krajowych zasad bezpieczeństwa;
• prowadzenie krajowego rejestru pojazdów kolejowych;
• nadzór nad ośrodkami prowadzącymi szkolenia na doradców do spraw bezpieczeństwa przewozu koleją towarów niebezpiecznych;
• powoływanie komisji egzaminacyjnej i nadawanie uprawnień doradcom do spraw bezpieczeństwa przewozu koleją towarów niebezpiecznych (Prezes UTK, jako Krajowy Organ Bezpieczeństwa, sprawuje nadzór nad bezpieczeństwem przewozu koleją towarów niebezpiecznych oraz przeprowadza egzaminy i nadaje uprawnienia doradcom do spraw bezpieczeństwa takich przewozów);
• nadzór nad realizacją zaleceń powypadkowych, przekazywanych po dochodzeniach przeprowadzonych przez Państwową Komisję Badania Wypadków Kolejowych;
• coroczna ocena stanu bezpieczeństwa ruchu kolejowego, przedstawiana Ministrowi Infrastruktury i Europejskiej Agencji Kolejowej.

Prezes Urzędu Transportu Kolejowego w ramach sprawowanego nadzoru może w drodze decyzji:

• wstrzymać ruch kolejowy lub wprowadzić jego ograniczenie na linii kolejowej lub jej odcinku w razie stwierdzenia zagrożenia bezpieczeństwa ruchu kolejowego;
• wyłączyć z eksploatacji pojazd kolejowy lub ograniczyć jego eksploatację, gdy nie spełnia on wymagań przepisów technicznych.

 

◄ w zakresie regulacji transportu kolejowego:

• zatwierdzanie i koordynowanie opłat za korzystanie z przyznanych tras pociągów infrastruktury kolejowej pod względem zgodności z zasadami ustalania tych opłat;
• nadzór nad zapewnieniem równości dostępu przewoźników kolejowych do infrastruktury kolejowej;
• nadzór nad równoprawnym traktowaniem przez zarządców wszystkich przewoźników kolejowych, w szczególności w zakresie rozpatrywania wniosków o udostępnienie tras pociągów i naliczania opłat;
• rozpatrywanie skarg przewoźników kolejowych dotyczących m.in. przydzielania tras pociągów i opłat za korzystanie z infrastruktury kolejowej;
• zbieranie i analizowanie informacji dotyczących rynku przewozów kolejowych;
• współdziałanie z właściwymi organami w zakresie:

1. przeciwdziałania stosowaniu praktyk monopolistycznych przez zarządców i przewoźników kolejowych,
2. funkcjonowania rynku transportu kolejowego;

Licencjonowaniu podlega działalność gospodarcza polegająca na wykonywaniu przewozów osób lub rzeczy koleją oraz na udostępnianiu pojazdów trakcyjnych.

Prezes UTK jest organem właściwym do udzielenia, odmowy, zmiany lub cofnięcia licencji.

 

Aktualnie na rynku kolejowym w Polsce funkcjonuje:

 

• 82 przewoźników kolejowych posiadających 136 licencji na przewozy osób i rzeczy oraz udostępnianie pojazdów trakcyjnych (14 przewoźników z wyżej wymienionych wykonuje przewozy na liniach innych niż 1435 mm).
• 8 zarządców infrastruktury kolejowej udostępnianej przewoźnikom.

15 podmiotów będących przewoźnikami jest jednocześnie zarządcami infrastruktury.

Liberalizacja rynku kolejowego ma za zadanie:

• budowę konkurencyjnego rynku transportu kolejowego i umożliwienie wejścia na rynek nowym przedsiębiorstwom;
• stworzenie jednakowych warunków funkcjonowania wszystkich przedsiębiorstw kolejowych na krajowych rynkach oraz na obszarze całej Wspólnoty; 
• ujednolicenie rozwiązań technicznych;
• oddzielenie zarządzania infrastrukturą kolejową od eksploatacji kolei;
• uzdrowienie struktury finansowej przedsiębiorstw kolejowych;
• zagwarantowanie dostępu do sieci kolejowej krajów członkowskich dla międzynarodowych grup przedsiębiorstw kolejowych.

Od 1 stycznia 2007 r. nastąpiło otwarcie rynku kolejowego w Unii Europejskiej dla przewozów towarowych. Liberalizacja międzynarodowych przewozów pasażerskich planowana jest od 2010 r.

Rynek kolejowy w Polsce w ciągu krótkiego czasu znalazł się w czołówce państw unijnych pod względem stopnia liberalizacji. Udział operatorów prywatnych z roku na rok zwiększa się, co jest przykładem na coraz silniejszą konkurencję na rynku. Rośnie niezawodność, kompleksowość oraz terminowość świadczonych usług.

 

Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi zakres działania Urzędu Transportu Kolejowego są:

• Ustawa o transporcie kolejowym z dnia 28 marca 2003 r.;
• Ustawa o przewozie koleją towarów niebezpiecznych z dnia 31 marca 2004 r.;
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie licencji na wykonywanie przewozów koleją z dnia 28.06.2003 r.;
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie dostępu i opłat za dostęp do infrastruktury z dnia 30.05.2006 r.;
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie świadectw bezpieczeństwa z dnia 23.09.2003r.

Akty te implementują prawo Unii Europejskiej do prawa Rzeczpospolitej Polskiej.